Xavier Dolan: Przewodnik po filmach które dzieła musisz znać?

Jako Karol Pawlak, z pasją zanurzam się w świat kina, a twórczość Xaviera Dolana zawsze wywoływała we mnie szczególne emocje. Ten artykuł to mój osobisty przewodnik po filmografii tego niezwykłego reżysera, często nazywanego „cudownym dzieckiem kina”. Moim celem jest pomóc Wam odkryć jego unikalny styl, kluczowe tematy, które nieustannie powracają w jego dziełach, oraz oczywiście wybrać filmy, od których warto rozpocząć lub kontynuować swoją przygodę z jego kinem.

Xavier Dolan: Jak jego kino rezonuje z widownią?

Twórczość Xaviera Dolana, mimo swojej często intymnej i osobistej natury, w niezwykle silny sposób oddziałuje na widzów na całym świecie. W mojej ocenie wynika to z uniwersalności poruszanych przez niego tematów, które dotykają każdego z nas. Poszukiwanie tożsamości, skomplikowane relacje rodzinne i miłosne, poczucie alienacji czy fundamentalne problemy z komunikacją to wszystko są doświadczenia, które rezonują szczególnie z młodą widownią, ale tak naprawdę są bliskie każdemu, kto kiedykolkolwiek czuł się niezrozumiany lub zagubiony. Dolan z chirurgiczną precyzją rozbiera na czynniki pierwsze ludzkie emocje, ukazując je w sposób surowy, ale jednocześnie pełen wrażliwości.

Kluczowe tematy i obsesje, które przewijają się przez całą filmografię Dolana, to:

• Skomplikowane relacje międzyludzkie (zwłaszcza matka-syn): To chyba najbardziej rozpoznawalny motyw w jego kinie. Dolan z niezwykłą odwagą i empatią eksploruje toksyczne, symbiotyczne, a jednocześnie głęboko kochające więzi, które często są źródłem zarówno największego szczęścia, jak i największego cierpienia.
• Tożsamość i poszukiwanie siebie: Bohaterowie Dolana często zmagają się z pytaniami o to, kim są, kim chcą być i jak odnaleźć swoje miejsce w świecie. To podróż pełna bólu, ale i nadziei, często związana z akceptacją własnej odmienności.
• Miłość niemożliwa i queer: Reżyser nie boi się pokazywać miłości w jej najbardziej skomplikowanych i niekonwencjonalnych formach. Często są to historie o uczuciach, które nie mogą się spełnić, o pragnieniach, które pozostają niewypowiedziane, a także o miłościach queerowych, przedstawionych z niezwykłą czułością i bez stereotypów.
• Alienacja i problemy z komunikacją: Mimo intensywności emocji, bohaterowie Dolana często nie potrafią się ze sobą porozumieć. Mur niezrozumienia, niewypowiedziane słowa i gesty tworzą klaustrofobiczną atmosferę, w której samotność jest odczuwalna nawet w otoczeniu najbliższych.

Początki geniuszu: Filmy, które wstrząsnęły światem kina

Debiut Xaviera Dolana, film "Zabiłem moją matkę" (2009), był prawdziwym trzęsieniem ziemi w świecie kina. Jako zaledwie 20-letni twórca, Dolan przedstawił na festiwalu w Cannes dzieło, które w mojej opinii było nie tylko niezwykle osobiste i autobiograficzne, ale także szokująco dojrzałe. Intensywność relacji matka-syn, pełnej miłości, nienawiści, frustracji i niezrozumienia, stała się jego znakiem rozpoznawczym i fundamentem, na którym zbudował swoją późniejszą, bogatą twórczość. Nie bez powodu ten film jest jednym z najbardziej docenianych tytułów Dolana w Polsce, poruszając widzów swoją brutalną szczerością.

Rok później Dolan zaprezentował "Wyśnione miłości" (2010) film, który utwierdził mnie w przekonaniu, że mamy do czynienia z prawdziwym wizjonerem. Ta opowieść o młodzieńczym trójkącie miłosnym, pełna estetycznych kadrów i zmysłowości, pokazała, jak reżyser potrafi bawić się formą i stylem. To właśnie tutaj, w moim odczuciu, zaczęła krystalizować się ta charakterystyczna dla Dolana wizualna wrażliwość, gdzie każdy kadr jest dopracowany do perfekcji, a emocje bohaterów są niemal namacalne.

"Na zawsze Laurence" (2012) to z kolei epicka opowieść, która w moim przekonaniu wykracza poza ramy zwykłego dramatu. To historia miłości i tożsamości, która przekracza społeczne granice, opowiadająca o mężczyźnie, który postanawia zmienić płeć. Dolan z niezwykłą głębią psychologiczną portretuje swoich bohaterów, a rozmach produkcji i długość filmu pozwalają na pełne zanurzenie się w ich świat. To dzieło, które udowadnia, że Dolan potrafi tworzyć nie tylko intymne portrety, ale także wielkie, poruszające sagi.

Szczyt formy i międzynarodowe uznanie: Dolan, którego pokochaliśmy

W 2013 roku Dolan zaskoczył mnie i wielu innych widzów filmem "Tom". Ten mroczny thriller psychologiczny pokazał reżysera w zupełnie nowej, zaskakującej odsłonie gatunkowej. Zamiast skupiać się na barwnych emocjach, Dolan zanurzył się w klaustrofobiczną atmosferę strachu i manipulacji, udowadniając, że potrafi poruszać się po różnych filmowych ścieżkach, nie tracąc przy tym swojego unikalnego stylu.

Jednak to "Mama" (2014) jest dla mnie prawdziwym arcydziełem i kamieniem milowym w karierze Xaviera Dolana. Film ten, ponownie skupiający się na toksycznej, ale głęboko kochającej relacji matka-syn, to eksplozja emocji, kolorów i muzyki. Niezwykły eksperyment z formatem obrazu zmiana proporcji ekranu z kwadratowego 1:1 na panoramiczny nie jest tu tylko stylistycznym zabiegiem. W moim odczuciu doskonale oddaje on duszność i ciasnotę relacji, która nagle rozszerza się, gdy bohaterowie znajdują chwilę wytchnienia. Rola muzyki, zwłaszcza utworu Oasis "Wonderwall", jest tu kluczowa buduje emocje i tworzy jedne z najbardziej ikonicznych i wzruszających sekwencji w jego filmografii. Nic dziwnego, że "Mama" jest jednym z najbardziej docenianych filmów Dolana w Polsce.

"Mama" to film, który przełamuje konwencje, zarówno w narracji, jak i w formie wizualnej, oferując intymny portret miłości i szaleństwa, który zostaje z widzem na długo.

Kolejnym filmem, który podbił serca widzów, w tym moje, był "To tylko koniec świata" (2016). Ten klaustrofobiczny dramat rodzinny, z gwiazdorską obsadą, to mistrzowskie studium problemów z komunikacją i niewypowiedzianych emocji. Każde spojrzenie, każdy gest, każde niedopowiedzenie ma tu ogromne znaczenie, tworząc gęsty, duszny klimat. Film ten, również wysoko ceniony w Polsce, pokazuje, jak potężne mogą być słowa, które nigdy nie zostały wypowiedziane, i jak destrukcyjne mogą być rodzinne tajemnice.

W poszukiwaniu nowych ścieżek: Późniejsze i mniej znane dzieła

"The Death & Life of John F. Donovan" (2018) to angielskojęzyczny debiut Dolana, który w mojej ocenie był próbą zmierzenia się z hollywoodzką machiną. Film porusza tematy sławy, tożsamości i gorzkiego smaku amerykańskiego snu, ale niestety nie spotkał się z tak entuzjastycznym przyjęciem jak jego poprzednie dzieła. Mimo to, widać w nim charakterystyczne dla reżysera motywy i wrażliwość, choć ubrane w nieco inny kostium.

W "Matthias i Maxime" (2019) Dolan powrócił do intymnych relacji międzyludzkich, tworząc subtelną historię o przyjaźni, męskości i niewypowiedzianym pragnieniu. To film, który w moim odczuciu jest bardziej stonowany i refleksyjny, pokazujący, że reżyser potrafi operować ciszą i niedopowiedzeniami równie dobrze, jak eksplozją emocji. Jest to powrót do korzeni jego twórczości, do skupienia się na wewnętrznym świecie bohaterów i złożoności ich uczuć.

Poza dużym ekranem: Telewizyjny epilog kariery?

W 2022 roku Xavier Dolan zaprezentował serial "Noc, w której obudził się Laurier". Ten serialowy thriller to w moim odczuciu fascynujące podsumowanie i rozwinięcie charakterystycznych dla Dolana motywów i stylu, przeniesionych na format telewizyjny. Reżyser po raz kolejny udowodnił, że potrafi opowiadać historie w sposób, który angażuje widza na wielu poziomach, niezależnie od medium.

Niestety, po premierze tego miniserialu Dolan ogłosił przerwę w karierze reżyserskiej, a nawet zasugerował jej zakończenie. W wywiadach wspomniał o zmęczeniu i frustracji branżą filmową, co dla mnie, jako miłośnika jego twórczości, jest informacją bolesną, ale i zrozumiałą. Ta decyzja stanowi ważny kontekst dla całego jego dorobku, zmuszając nas do zastanowienia się nad tym, co już stworzył i co pozostawił po sobie w świecie kina.

Jak oglądać filmy Dolana? Przewodnik po jego unikalnym stylu

Kino Xaviera Dolana jest natychmiast rozpoznawalne dzięki jego niezwykle charakterystycznemu stylowi wizualnemu. To, co mnie w nim najbardziej urzeka, to estetyzacja kadrów każdy z nich jest dopracowany niczym obraz, pełen nasyconych barw, które często odzwierciedlają wewnętrzny stan bohaterów. Dolan często używa ujęć w zwolnionym tempie (slow-motion), co pozwala widzowi zanurzyć się w kluczowych momentach i poczuć intensywność emocji. Niekonwencjonalne kadrowanie i eksperymenty z formatem obrazu, jak choćby słynna zmiana proporcji ekranu w filmie "Mama", to nie tylko zabiegi stylistyczne, ale integralna część narracji, która wzmacnia przekaz i pozwala na głębsze przeżywanie historii.

Równie istotna w filmach Dolana jest rola muzyki. Dla mnie muzyka w jego dziełach pełni funkcję niemalże narratora emocji. Reżyser brawurowo łączy utwory indie popowe, klasykę i popularne hity, tworząc ikoniczne, teledyskowe sekwencje, które na długo zapadają w pamięć. Przykładem jest tu wspomniane już "Wonderwall" Oasis w "Mamie", które idealnie oddaje zarówno frustrację, jak i ulotne chwile radości bohaterów. Muzyka nie jest jedynie tłem ona współtworzy świat przedstawiony, pogłębia charaktery i często mówi więcej niż słowa.

Od czego zacząć? Nasza rekomendacja na pierwszy seans z Dolanem

Jeśli szukacie czystych emocji i wizualnego majstersztyku, gorąco polecam zacząć od:

• "Mama" (2014): To kwintesencja Dolana intensywna, wizualnie olśniewająca i absolutnie poruszająca historia relacji matka-syn. Idealny wybór, aby poczuć pełną moc jego kina.
• "Zabiłem moją matkę" (2009): Autobiograficzny debiut, który pokaże Wam, skąd wzięła się ta niezwykła wrażliwość i obsesja na punkcie relacji rodzinnych. To surowy, ale niezwykle autentyczny portret.

Dla widzów zainteresowanych psychologiczną głębią i gęstym klimatem, proponuję:

• "Tom" (2013): Mroczny thriller psychologiczny, który zaskoczy Was swoją atmosferą i pokaże Dolana od innej strony. Idealny dla tych, którzy lubią kino trzymające w napięciu.
• "To tylko koniec świata" (2016): Klaustrofobiczny dramat rodzinny, który mistrzowsko eksploruje problemy z komunikacją i niewypowiedziane emocje. To film, który zmusza do refleksji.

Aby najlepiej zrozumieć fenomen reżyserski Xaviera Dolana, sugerowałbym albo chronologiczne podejście do jego twórczości, co pozwoliłoby obserwować ewolucję jego stylu i tematów, albo skupienie się na filmach, które najlepiej ilustrują jego kluczowe motywy i estetykę. Niezależnie od wyboru, jestem przekonany, że jego kino pozostawi w Was niezatarte wrażenie.